Cilt mantarı; dermatofitler veya bazı maya türlerinin cilt, saçlı deri ya da tırnaklarda oluşturduğu enfeksiyonların genel adıdır. Her kaşıntılı ve pullu döküntü mantar olmadığı için tedavi öncesinde lezyonun yeri, görünümü ve yaygınlığı değerlendirilir; gerekli durumlarda deri kazıntısı ve mikroskobik inceleme gibi yöntemlerle tanı desteklenir.

Ankara Life Polikliniği’nde cilt, saçlı deri ve tırnaklardaki mantar şüphesi Dermatolog Dr. Fatma Yıldız tarafından değerlendirilir. Lezyonların özellikleri, daha önce kullanılan ilaçlar, olası bulaş yolları ve enfeksiyonun tekrar etmesine katkıda bulunabilecek faktörler birlikte ele alınır.

Cilt Mantarı Nedir?

Cilt mantarı tek bir hastalığın adı değildir. Farklı mantar grupları cildin farklı bölgelerinde birbirinden farklı enfeksiyonlara yol açabilir.

Dermatofit adı verilen mantarlar keratin içeren cilt yüzeyi, saç ve tırnakları tutabilir. Dermatofit enfeksiyonları genellikle “tinea” olarak adlandırılır ve tutulan bölgeye göre farklı isimler alır.

Örneğin:

Vücut mantarı: tinea corporis
Ayak mantarı: tinea pedis
Kasık mantarı: tinea cruris
El mantarı: tinea manuum
Saçlı deri mantarı: tinea capitis
Tırnak mantarı: tinea unguium veya onikomikoz

Bunun yanında Candida gibi mayalar özellikle nemli cilt kıvrımlarında enfeksiyona yol açabilir. “Sam yeli” olarak da bilinen pityriasis versicolor ise normal cilt florasında bulunan Malassezia mayalarının aşırı çoğalmasıyla ilişkilidir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü farklı mantar türleri ve farklı vücut bölgeleri aynı şekilde tedavi edilmez.

Cilt Mantarı Belirtileri Nelerdir?

Mantar enfeksiyonlarının görünümü tutulan bölgeye ve enfeksiyona neden olan mantara göre değişir.

Sık görülebilen belirtiler şunlardır:

Kaşıntı
Kızarıklık veya cilt renginde değişiklik
Pullanma
Kenarları daha belirgin döküntüler
Halka veya yarım halka biçiminde plaklar
Ciltte çatlama
Yanma ve hassasiyet
Parmak aralarında soyulma ve beyazlaşma
Cilt kıvrımlarında nemli veya macere görünüm
Açık veya koyu renkli lekeler
Saçlı deride pullanma ve bölgesel saç kaybı
Tırnaklarda kalınlaşma, kırılma veya renk değişikliği

Ancak bu bulgular yalnızca mantar enfeksiyonlarında görülmez. Egzama, sedef hastalığı, seboreik dermatit ve başka dermatolojik hastalıklar da benzer belirtiler oluşturabilir.

Bu nedenle özellikle tekrarlayan veya tedaviye rağmen düzelmeyen döküntülerde yalnızca görünüşe göre ilaç kullanmak yerine tanının netleştirilmesi önemlidir.

Cilt Mantarı Türleri Nelerdir?

Tinea Corporis (Vücut Mantarı)

Tinea corporis gövde, kol veya bacak gibi kılsız cilt bölgelerini etkileyen dermatofit enfeksiyonudur.

Tipik olarak dış kenarı daha belirgin, pullu ve genişleme eğiliminde olan halka biçimli bir döküntü oluşturabilir. Merkez bölge çevresine göre daha sakin görünebilir.

Her vücut mantarı kusursuz bir halka şeklinde değildir. Özellikle daha önce yanlış ilaç kullanılmışsa görünüm değişebilir.

Tinea Pedis (Ayak Mantarı)

Ayak mantarı en sık parmak aralarında görülür. Kaşıntı, pullanma, beyazlaşma, çatlama ve bazen kötü koku veya yanma şikâyetleri gelişebilir.

Bazı kişilerde yalnızca parmak araları etkilenirken bazı kişilerde ayak tabanında yaygın kuruluk ve pullanma görülebilir.

Kapalı ve hava almayan ayakkabılar, yoğun terleme ve ortak duş ya da soyunma alanlarında çıplak ayakla dolaşmak enfeksiyon riskini artırabilir.

Ayak mantarı tedavi edilmediğinde tırnaklara veya başka cilt bölgelerine yayılabilir.

Tinea Cruris (Kasık Mantarı)

Tinea cruris kasık ve üst iç bacak bölgesinde görülen dermatofit enfeksiyonudur.

Genellikle kaşıntılı, pullu ve kenarları daha belirgin döküntüler oluşturur. Terleme, sıkı kıyafetler ve sıcak-nemli ortam şikâyetleri artırabilir.

Kasık bölgesindeki her kızarıklık mantar değildir. Candida, irritan dermatit, kontakt dermatit ve ters sedef gibi durumlar da benzer görünüm oluşturabilir.

Tinea Capitis (Saçlı Deri Mantarı)

Saçlı deri mantarı özellikle çocuklarda daha sık görülür. Pullanma, kaşıntı, kırılmış saç telleri ve bölgesel saç kaybı görülebilir.

Bazı vakalarda daha iltihaplı, kabarık ve akıntılı görünümler ortaya çıkabilir.

Saçlı deri mantarı yalnızca yüzeysel krem veya şampuan kullanılarak tedavi edilebilecek bir enfeksiyon değildir. Saç köklerinin etkilenmesi nedeniyle genellikle sistemik antifungal tedavi değerlendirilir.

Saçlı deride yeni gelişen pullanma ve bölgesel saç kaybında seboreik dermatit, alopesi areata ve başka hastalıklarla ayırıcı tanı yapılması önemlidir.

Pityriasis Versicolor (Sam Yeli)

Pityriasis versicolor, Malassezia adlı mayaların cilt yüzeyinde aşırı çoğalmasıyla ilişkili yüzeysel bir mantar hastalığıdır.

En sık göğüs, sırt, omuz, boyun ve üst kollarda görülür. Açık, koyu, pembe veya kahverengimsi renk değişiklikleri ve ince pullanma oluşturabilir.

Sıcak ve nemli hava ile yoğun terleme bazı kişilerde hastalığın tekrarlamasını kolaylaştırabilir.

Pityriasis versicolor klasik dermatofit enfeksiyonlarından farklıdır ve normalde ciltten cilde kolayca bulaşan bir hastalık olarak değerlendirilmez.

Tedavi sonrasında mantar kontrol altına alınsa bile cilt renginin çevre ciltle tamamen eşitlenmesi daha uzun sürebilir. Bu durum tek başına tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez.

Cilt Kıvrımlarında Candida

Candida özellikle sıcak, nemli ve sürtünmenin fazla olduğu cilt kıvrımlarında çoğalabilir.

Meme altı, karın kıvrımı, kasık, koltuk altı ve parmak araları etkilenebilir.

Genellikle parlak kırmızı, nemli ve hassas alanlar görülür. Ana kızarıklığın çevresinde küçük kırmızı kabarıklıklar veya püstüller gelişebilir.

Aşırı terleme, sıkı ve hava almayan kıyafetler, diyabet ve bağışıklık sistemini baskılayan bazı durumlar Candida enfeksiyonlarına yatkınlığı artırabilir.

Tırnak Mantarı ve Onikomikoz

Tırnak mantarı, el veya ayak tırnaklarında gelişebilen fungal enfeksiyondur. Ayak tırnaklarında daha sık görülür.

Tırnak:

Sarı, beyaz veya kahverengi renk alabilir
Kalınlaşabilir
Kırılganlaşabilir
Altında birikim oluşabilir
Tırnak yatağından ayrılabilir

Ancak sedef hastalığı, travma ve başka tırnak bozuklukları da benzer görünebilir.

Özellikle ağızdan antifungal tedavi planlanacaksa, tırnaktaki değişikliğin gerçekten mantara bağlı olduğunun doğrulanması önemlidir.

Cilt Mantarı Nasıl Bulaşır?

Dermatofit mantarları bulaşıcı olabilir.

Bulaşma:

Enfekte kişiyle doğrudan cilt teması
Mantar bulunan bir hayvanla temas
Ortak havlu veya çarşaf kullanımı
Ortak kıyafet veya ayakkabı kullanımı
Spor ekipmanlarının paylaşılması
Ortak duş ve soyunma alanları
Mantar bulunan yüzeylere çıplak ayakla temas

yoluyla gerçekleşebilir.

Enfeksiyon kişinin kendi vücudunda da bir bölgeden başka bölgeye taşınabilir. Örneğin tedavi edilmemiş ayak mantarı zaman içinde tırnakları veya elleri etkileyebilir.

Havlu ve kişisel bakım eşyalarının paylaşılmaması, ortak ıslak alanlarda terlik kullanılması ve cildin temiz-kuru tutulması bulaşma riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

Cilt Mantarı Riskini Artıran Faktörler Nelerdir?

Mantarlarla temas etmek her kişide mutlaka enfeksiyon gelişeceği anlamına gelmez.

Riski artırabilen faktörler arasında:

Sıcak ve nemli ortam
Aşırı terleme
Uzun süre ıslak kalan cilt
Hava almayan ayakkabı ve kıyafetler
Spor salonu ve ortak duş alanları
Sıkı kıyafetlerin oluşturduğu sürtünme
Cilt bariyerinde bozulma
Diyabet
Bazı bağışıklık sistemi hastalıkları
Bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı

yer alabilir.

Tekrarlayan mantar enfeksiyonu tek başına diyabet veya bağışıklık sistemi hastalığı olduğu anlamına gelmez. Ancak yaygın, sık tekrarlayan veya tedaviye dirençli enfeksiyonlarda kişinin genel sağlık durumu gerekli görüldüğünde ayrıca değerlendirilir.

Cilt Mantarı Tanısı Nasıl Konur?

Cilt mantarı tanısında ilk basamak dermatolojik muayenedir.

Dermatolog lezyonun:

Şeklini
Kenar yapısını
Pullanmasını
Yerleşim bölgesini
Yaygınlığını
Kaşıntı ve diğer belirtilerini

değerlendirir.

Ayrıca evde veya işte benzer şikâyeti bulunan kişiler, evcil hayvan teması, spor salonu ve havuz kullanımı, daha önce kullanılan kremler ve önceki mantar öyküsü sorgulanabilir.

Klinik görünüm her zaman kesin tanı için yeterli olmayabilir. Özellikle egzama veya sedefle karışan, daha önce kortizonlu krem kullanılmış, saçlı deri veya tırnağı etkileyen ve standart tedaviye yanıt vermeyen durumlarda mikolojik incelemeler yararlı olabilir.

Deri Kazıntısı ve KOH İncelemesi

Şüpheli bölgenin aktif kenarından küçük miktarda deri materyali alınarak mikroskobik inceleme yapılabilir.

KOH olarak bilinen potasyum hidroksit hazırlığı, deri hücrelerinin temizlenmesine yardımcı olarak mantar yapılarını mikroskop altında daha görünür hâle getirir.

Benzer şekilde saç veya tırnaktan alınan örnekler de gerekli durumlarda mikroskobik olarak incelenebilir.

İşlemden elde edilen sonuç klinik muayeneyle birlikte yorumlanır.

Mantar Kültürü Ne Zaman Gerekebilir?

Mantar kültürü, sorumlu mantarın belirlenmesine yardımcı olabilen laboratuvar yöntemlerinden biridir.

Özellikle:

Tanının net olmadığı
Enfeksiyonun tekrarladığı
Tedaviye beklenen yanıtın alınmadığı
Saç veya tırnak tutulumu bulunduğu
Atipik veya yaygın enfeksiyon görüldüğü

durumlarda değerlendirilebilir.

Her mantar türü standart kültürde aynı kolaylıkla üretilemez. Bu nedenle kültür sonucunun anlamı hastalığın türüne göre değişir.

Cilt Mantarı Neden Egzama ile Karışabilir?

Mantar enfeksiyonları ve egzama kaşıntı, kızarıklık ve pullanma gibi ortak belirtiler oluşturabilir.

Yuvarlak veya oval egzama plakları vücut mantarını taklit edebilir. Ayaktaki dermatit ayak mantarına, cilt kıvrımlarındaki irritasyon Candida veya kasık mantarına benzeyebilir.

Tedavileri farklı olduğu için yanlış tanı sorunun uzamasına neden olabilir.

Özellikle daha önce kullanılan bir kremle kızarıklığın kısa süre azalmasına rağmen döküntünün giderek genişlemesi mantar enfeksiyonu olasılığının yeniden değerlendirilmesini gerektirir.

Tinea Incognito Nedir?

Tinea incognito, dermatofit mantar enfeksiyonunun uygunsuz kortizonlu krem veya bazı bağışıklık baskılayıcı topikal ürünlerin kullanımı sonrasında tipik görünümünü kaybetmesidir.

Kortizon inflamasyonu geçici olarak azaltabilir. Kaşıntı ve kızarıklık ilk başta düzeliyor gibi görünürken mantar ortadan kalkmadığı için enfeksiyon genişlemeye devam edebilir.

Bunun sonucunda lezyon:

Daha az pullu
Kenarları daha belirsiz
Daha yaygın
Bazen püstüllü

hâle gelebilir.

Bu nedenle tanısı konmamış, tekrarlayan veya halka biçiminde genişleyen döküntülere kontrolsüz kortizonlu krem uygulanmamalıdır.

Cilt Mantarı Tedavisi Nasıl Planlanır?

Tedavi mantarın türüne, enfeksiyonun bulunduğu bölgeye, yaygınlığına ve kişinin sağlık durumuna göre belirlenir.

Cilt yüzeyindeki sınırlı enfeksiyon ile saçlı deri veya tırnak mantarının tedavisi aynı değildir.

Tedavide yalnızca uygun antifungali seçmek değil, ilacı yeterli süre kullanmak ve tekrar bulaşmayı azaltmak da önemlidir.

Topikal Antifungal Tedaviler

Sınırlı cilt mantarlarında antifungal:

Kremler
Losyonlar
Solüsyonlar
Jeller
Spreyler

kullanılabilir.

Hangi etken maddenin ve hangi formun uygun olduğu enfeksiyonun tipine ve yerleştiği bölgeye göre değişir.

Belirtilerin birkaç gün içinde hafiflemesi enfeksiyonun tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmeyebilir. Tedavinin önerilen süreden önce kesilmesi enfeksiyonun devam etmesine veya yeniden ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.

Sistemik Antifungal Tedaviler

Enfeksiyon çok yaygınsa, kıl foliküllerini veya saçlı deriyi tutuyorsa, tırnaklarda bulunuyorsa veya uygun topikal tedaviye rağmen devam ediyorsa ağızdan alınan antifungal ilaçlar değerlendirilebilir.

Sistemik antifungaller reçeteli ilaçlardır. Kullanılacak ilacın seçimi:

Mantarın olası veya doğrulanmış türüne
Enfeksiyon bölgesine
Kullanılan diğer ilaçlara
Karaciğer ve diğer sağlık durumlarına

göre yapılır.

Bu nedenle ağızdan antifungal ilaçların kendi kendine başlanması veya başka bir kişinin ilacının kullanılması uygun değildir.

Saçlı Deri ve Tırnak Mantarında Tedavi

Saçlı deri mantarında enfeksiyon saç köklerini etkileyebildiği için yalnızca krem veya şampuan genellikle yeterli olmaz. Sistemik antifungal tedavi dermatolojik değerlendirmeyle planlanır.

Antifungal şampuanlar bazı hastalarda bulaşı azaltmak veya tedaviyi desteklemek amacıyla kullanılabilir ancak temel sistemik tedavinin yerine geçmez.

Tırnak mantarında ise tedavi uzun sürebilir. Enfeksiyon kontrol altına alınsa bile sağlıklı tırnağın tamamen uzaması aylar alabilir.

Tırnak görünümündeki her bozukluğun mantar olmadığı göz önüne alınarak, özellikle sistemik tedavi öncesinde tanının doğrulanması önemlidir.

Cilt Mantarı Tedavisi Ne Kadar Sürer?

Tedavi süresi enfeksiyonun türüne ve bulunduğu bölgeye göre değişir.

Sınırlı bir vücut veya kasık mantarı ile saçlı deri ya da tırnak mantarının aynı sürede tedavi edilmesi beklenmez.

Cilt yüzeyindeki bazı enfeksiyonlar birkaç haftalık antifungal tedaviyle kontrol altına alınabilirken tırnak mantarında hem tedavi hem de sağlıklı tırnağın uzaması daha uzun bir süreç gerektirebilir.

Belirtiler erken dönemde azalsa bile ilaçların önerilenden erken bırakılması tedavinin başarısını azaltabilir.

Uygun tedaviye rağmen beklenen düzelme yoksa ilacı gelişigüzel değiştirmek yerine tanı, kullanım şekli, yeniden bulaşma ve gerektiğinde antifungal direnç olasılığı yeniden değerlendirilmelidir.

Tedavi Sırasında Hijyen ve Günlük Bakım

Mantar tedavisinde günlük bakım ilaç tedavisini destekler.

Özellikle dermatofit enfeksiyonlarında:

Enfekte bölgenin temiz ve kuru tutulması
Havlu ve kişisel eşyaların paylaşılmaması
Çorapların düzenli değiştirilmesi
Terli kıyafetlerin uzun süre üzerinde tutulmaması
Ayakkabıların havalandırılması
Ortak duş ve soyunma alanlarında terlik kullanılması
Enfekte bölgeye dokunduktan sonra ellerin yıkanması

bulaşma ve tekrar riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

Ayak mantarında parmak aralarının yıkama sonrasında iyi kurulanması özellikle önemlidir.

Cilt Mantarının Tekrarlaması Nasıl Azaltılabilir?

Mantar enfeksiyonunun yeniden oluşması, tedavinin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Kişi tekrar mantarla karşılaşabilir veya ayak/tırnak gibi tedavi edilmemiş başka bir bölgeden yeniden bulaşma gerçekleşebilir.

Tekrarlamayı azaltmak için:

Vücuttaki diğer mantar odaklarının da değerlendirilmesi
Tedavinin önerilen süre tamamlanana kadar kullanılması
Ortak kişisel eşyaların paylaşılmaması
Cildin uzun süre nemli bırakılmaması
Ayakkabı ve çorapların uygun şekilde değiştirilmesi
Ortak ıslak alanlarda çıplak ayakla yürünmemesi
Evcil hayvanda şüpheli tüy kaybı veya lezyon varsa veteriner değerlendirmesi yapılması

yararlı olabilir.

Sık tekrarlayan enfeksiyonlarda terleme, ayak yapısı, diyabet ve bağışıklık sistemini etkileyen durumlar gerekli görüldüğünde ayrıca ele alınır.

Cilt Mantarı Bulaşıcı mıdır?

Bazı cilt mantarları bulaşıcıdır, ancak tüm yüzeysel mantar hastalıkları aynı şekilde bulaşmaz.

Dermatofitlerin neden olduğu tinea corporis, tinea pedis, tinea cruris ve tinea capitis gibi enfeksiyonlar kişiden kişiye, hayvandan insana veya kontamine eşya ve yüzeylerden bulaşabilir.

Buna karşılık pityriasis versicolor, normal cilt florasındaki Malassezia mayalarının aşırı çoğalmasıyla ilişkilidir ve klasik anlamda bulaşıcı kabul edilmez.

Bu nedenle hangi mantar hastalığının bulunduğunu bilmek hem tedavi hem de bulaş riskini değerlendirmek açısından önemlidir.

Cilt Mantarı Tamamen Geçer mi?

Uygun tanı ve antifungal tedaviyle yüzeysel mantar enfeksiyonlarının çoğu kontrol altına alınabilir.

Ancak tedavinin başarısı:

Enfeksiyonun bulunduğu bölgeye
Mantar türüne
Yaygınlığına
Tedavinin yeterli süre kullanılmasına
Yeniden bulaşmanın önlenmesine
Kişinin eşlik eden sağlık durumlarına

bağlıdır.

Özellikle ayak, kasık ve pityriasis versicolor gibi bazı enfeksiyonlarda tekrar görülebilir.

Tekrarlama durumunda otomatik olarak aynı ilacı yeniden kullanmak yerine önce tanının ve tekrar nedenlerinin gözden geçirilmesi daha uygun olabilir.

Hangi Durumlarda Dermatoloğa Başvurulmalıdır?

Şu durumlarda dermatolojik değerlendirme uygun olur:

Döküntünün ne olduğundan emin olunamaması
Kullanılan mantar tedavisine rağmen düzelmeme
Döküntünün hızla genişlemesi
Sık tekrarlayan mantar enfeksiyonu
Saçlı deride pullanmayla birlikte saç kaybı
Tırnaklarda belirgin kalınlaşma veya şekil değişikliği
İltihaplı, ağrılı veya akıntılı lezyonlar
Yüz veya geniş vücut alanının etkilenmesi
Diyabet veya bağışıklığı etkileyen bir hastalık bulunması
Bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullanılması
Kortizonlu krem kullanımı sonrasında döküntünün görünümünün değişmesi veya yayılması

Özellikle çocuklarda saçlı deri mantarı şüphesinde değerlendirme geciktirilmemelidir.

Ankara Life Polikliniği’nde Cilt Mantarı Değerlendirmesi

Ankara Life Polikliniği, 2004 yılında Dermatolog Dr. Fatma Yıldız tarafından Ankara Kızılay’da kurulmuştur.

Cilt mantarı şüphesinde lezyonların görünümü ve yerleşimi, belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği, daha önce kullanılan ilaçlar, benzer şikâyeti bulunan kişilerle veya hayvanlarla temas ve varsa tekrarlama öyküsü birlikte değerlendirilir.

Klinik görünümün kesin olmadığı durumlarda gerekli tanısal incelemeler planlanabilir. Tanı sonrasında topikal veya sistemik antifungal tedavi gereksinimi; enfeksiyonun yeri, yaygınlığı ve kişinin sağlık durumu dikkate alınarak belirlenir.

Dermatoloji kapsamındaki diğer değerlendirmeler için Ankara dermatoloji sayfasını, poliklinik hakkında bilgi için Ankara Life Polikliniği hakkında sayfasını inceleyebilirsiniz.

Cilt Mantarı İçin Dermatoloji Randevusu Al

Sık Sorulan Sorular

Cilt mantarı ile egzama evde ayırt edilebilir mi?

Her zaman mümkün değildir. Her iki durumda da kaşıntı, kızarıklık ve pullanma görülebilir. Özellikle daha önce kortizonlu krem kullanılmışsa mantarın tipik görünümü kaybolabilir. Tekrarlayan veya tedaviye dirençli döküntülerde dermatolojik değerlendirme daha güvenlidir.

Mantar enfeksiyonuna kortizonlu krem sürülür mü?

Tanısı konmamış mantar enfeksiyonuna kontrolsüz kortizonlu krem uygulamak uygun değildir. Kortizon kızarıklık ve kaşıntıyı geçici olarak azaltırken dermatofit enfeksiyonunun yayılmasına ve tipik görünümünün değişmesine yol açabilir.

Ayak mantarı varken tırnakların da kontrol edilmesi gerekir mi?

Evet. Ayak derisindeki dermatofit enfeksiyonu ile tırnak mantarı birlikte bulunabilir. Tekrarlayan ayak mantarında tırnaklarda renk değişikliği, kalınlaşma veya kırılma varsa bunun ayrıca değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Mantar lekesi geçtikten sonra cilt rengi hemen normale döner mi?

Her zaman değil. Özellikle pityriasis versicolor ve inflamasyonla seyreden bazı mantar enfeksiyonlarında enfeksiyon kontrol altına alındıktan sonra açık veya koyu renk değişikliği bir süre devam edebilir. Renk değişikliğinin sürmesi tek başına aktif mantar bulunduğu anlamına gelmez.